czwartek, 24 listopada 2016

Terleccy w "Liber chamorum"

Walerian Nekanda Trepka napisał swoje Liber generationis plebeanorum w XVII wieku. Znane było z kilku rękopiśmiennych odpisów, ale do wydania pracy drukiem doszło dopiero w 1963 roku.

Trepka, według niektórych historyków, cierpiał na patologiczną nienawiść i pogardę dla chłopów i mieszczan. Jego obsesją stało się tropienie dorobkiewiczów, którzy próbowali wejść do stanu szlacheckiego. Plebejów nienawidził, ale z drugiej strony zazdrościł im majątków i sukcesów. Cierpiał na dualizm etyczny - zbrodnie szlachcica wobec chłopa usprawiedliwiał, uważał za rzecz naturalną, ale przestępstwa ludzi niższego stanu wydawały mu się ohydne i godne potępienia (zwłaszcza podniesienie ręki na "urodzonego"). Janusz Tazbir nazywał go "zgorzkniałym zawistnikiem" i "plotkarzem", a Norman Davis pisał o nim: "był to ciemny typ i najgorszego rodzaju dziwak".

Efektem jego wieloletniej pracy było "Liber chamorum" - lista na kształt herbarza, zawierająca nazwiska pseudoszlachciców. Jak pisał Zbigniew Kuchowicz: "ważność i wartość informacji Trepki nie polega na tym, czy rzeczywiście ten lub ów wymieniony plebej aspirował do szlachectwa, przekupywał świadków, fałszował dokumenty [...]. Wartość polega na tym, że dokładnie ukazał, potwierdzony przez inne źródła i opracowania, proces nielegalnego przechodzenia plebejów do stanu szlacheckiego". Nie można wobec tego bezkrytycznie przyjmować podawanych przez niego informacji. Trzeba jednak przyznać, że stanowią świetny punkt wyjścia do dalszych badań genealogicznych.

O Terleckich Walerian Nekanda Trepka pisał tak:
Terlecki nazywał się syn malarzów ze Lwowa. Ruskiej wiary był i ojciec, i syn. Kopije malował ten malarz żołnierzom. Ten syn jego jeździł na parę koni do Moskwy anno 1606 z p. Mniszkiem, wojewodą sandomierskim, gdy córkę Dymitrowi carowi prowadził. Ten, z Moskwy wyszedłszy, przy pana Mniszkowych synach bawił się. Są tych Terleckich kilka zaś stryjecznych; pop ruski, ociec ich, był mieszczanin ze Lwowa. Jeden Terlecki w Bełzie mieszczkę pojął circa 1631, miał lat 26. Drugi nieżonaty był, na burku w Bełzie przy bracie bawił się i anno 1621. Bestyja szumno stroił się. Trzeci służył u szlachty w bełskiej ziemi, dwaj zaś byli krawcami w Bełzie i anno 1631*.
* Terleccy h. Sas z Rusi Czerwonej.
Źródło:
Walerian Nekanda Trepka, Liber generationis plebeanorum ("Liber chamorum"), wyd. II, oprac. R. Leszczyński, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995, s. 418-419.
Opinia o Trepce na podstawie fragmentu "Osobowość autora - wartość dzieła", Zbigniew Kuchowicz, ibidem, s. 16-25.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz